Η σημασία αναγνώρισης και αξιοποίησης των φιλοσοφιών της εκπαίδευσης ενηλίκων

Η σημασία που αποδίδει η σύγχρονη κοινωνία στην εκπαίδευση ενηλίκων καθιστά αναγκαίο από την πλευρά του εκπαιδευτή, να έχει επίγνωση του ευρύτερου φιλοσοφικού πλαισίου που διέπει τη σκέψη του, τις επιλογές του και τις πρακτικές που ακολουθεί κατά την εκπαιδευτική διαδικασία. Η παρούσα Διδακτορική Διατριβή έχει ως σκοπό να αναδείξει (α) την αναγκαιότητα σύνδεσης της εκπαιδευτικής φιλοσοφίας με την πράξη παρουσιάζοντας τις εκπαιδευτικές φιλοσοφικές θεωρίες που άπτονται στο γνωστικό πεδίο αναφοράς, την εκπαίδευση ενηλίκων, (β) τις δύο αντικρουόμενες, τόσο στη βιβλιογραφία όσο και στην εκπαιδευτική πρακτική, θεωρίες, τον συμπεριφορισμό και τον εποικοδομητισμό και (γ) τη δυνατότητα συνύπαρξης δύο ή και περισσοτέρων εκπαιδευτικών φιλοσοφιών στο πεδίο της εκπαίδευσης ενηλίκων, σε σχέση με τέσσερις παραμέτρους: την εκπαίδευση/ μάθηση, τη διαδικασία της διδασκαλίας, τον ρόλο του εκπαιδευτή, τον ρόλο του εκπαιδευομένου, μέσω έρευνας. Η συνεισφορά της είναι η ανάδειξη της αναγκαιότητας επίγνωσης της εκπαιδευτικής φιλοσοφίας που ασπάζεται ο εκπαιδευτής σε διάφορους τομείς της εκπαίδευσης, όπως η διαδικασία μάθησης, η διαδικασία διδασκαλίας, ο εκπαιδευτής και ο εκπαιδευόμενος. Η Διατριβή είναι χωρισμένη σε δύο μέρη: το θεωρητικό και το ερευνητικό. Το πρώτο μέρος, που αποτελεί το θεωρητικό υπόβαθρο της Διατριβής περιλαμβάνει δύο κεφάλαια. Στο κεφάλαιο 1 παρουσιάζεται το πεδίο αναφοράς, η εκπαίδευση ενηλίκων και η αναγκαιότητα επίγνωσης από την πλευρά του εκπαιδευτή σε ποια εκπαιδευτική φιλοσοφική θεωρία ανήκει καθώς και οι πέντε εκπαιδευτικές φιλοσοφικές θεωρίες: ο φιλελευθερισμός, ο προοδευτισμός, ο ανθρωπισμός, ο συμπεριφορισμός και ο εποικοδομητισμός. Στο κεφάλαιο 2 που ακολουθεί συγκρίνονται οι δύο τελευταίες. Τόσο η παρουσίαση των πέντε θεωριών όσο και η σύγκριση των δύο εξ αυτών γίνεται με βάση τέσσερις πυλώνες: τη διαδικασία μάθησης, τη διαδικασία διδασκαλίας, τον εκπαιδευτή και τον εκπαιδευόμενο.Το δεύτερο μέρος της Διατριβής, το ερευνητικό, αναπτύσσεται στο 3ο κεφάλαιο. Πρόκειται για την παρουσίαση μιας έρευνας που διεξήχθη σε 421 ενεργούς εκπαιδευτές ενηλίκων σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας κατά την περίοδο 2014-2015. Το ερευνητικό εργαλείο που χρησιμοποιήθηκε είναι το ερωτηματολόγιο της Lorraine Zinn, “Philosophy of Adult Education” (PAEI, 1991). Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι παράγοντες όπως φύλο και το επίπεδο μόρφωσης του κάθε εκπαιδευτή ενηλίκων δεν είχαν καμία επίδραση όσον αφορά στην επιλογή της εκπαιδευτικής φιλοσοφίας που ασπαζόταν. Αντίθετα, διαπιστώθηκε ότι η εκπαιδευτική φιλοσοφία που ασπάζεται ο εκπαιδευτής τον επηρεάζει όσον αφορά τη διαδικασία μάθησης, τη διαδικασία διδασκαλίας, τον ρόλο που αποδίδει στον ίδιο αλλά και στους εκπαιδευομένους του. Μάλιστα προέκυψε ότι, ενώ μπορεί κάποιος να ασπάζεται μια εκπαιδευτική φιλοσοφία, «πίσω» από αυτήν να υπάρχει πιθανότητα να κρύβεται κάποια άλλη ή κάποιο μείγμα φιλοσοφικών θεωριών που συνθέτουν την όλη του εικόνα.

Ο ρόλος των υποκειμενικών αντιλήψεων περί εκπαίδευσης ενηλίκων σε σχέση με τη δράση των γεωπόνων γεωργικών εφαρμογών

Η δημιουργία της Υπηρεσίας Γεωργικών Εφαρμογών (Υ.Γ.Ε.) την δεκαετία του 50 αποτέλεσε μια μοναδική στα Ελληνικά χρονικά μορφή εκπαίδευσης ενηλίκων καθώς συνδύαζε τη μαζικότητα όσον αφορά στους αποδέκτες με την κοινοτική/τοπική ανάπτυξη, την τεχνική βοήθεια με την κοινωνική παρέμβαση, το σχεδιασμό πολιτικής γεωργικής ανάπτυξης με τον εκπαιδευτικό προγραμματισμό. Στα αρχικά/συμβατικά πλαίσια οι γεωργοεφαρμοστές (γεωπόνοι-σύμβουλοι) συνήθως θεωρούνται ως ενδιάμεσοι, συχνά παθητικοί δέκτες, που λαμβάνουν τις εκροές της έρευνας – τεχνολογία και γνώση – και τις μεταβιβάζουν σε αυτούς που θεωρείται ότι τις χρειάζονται, δηλαδή τους γεωργούς. Το μοντέλο αυτό, γνωστό ως μοντέλο της «μεταφοράς τεχνολογίας» ή «γραμμικό μοντέλο διάδοσης της καινοτομίας», είναι αντιπροσωπευτικό της «από-τα-πάνω» προσέγγισης της γεωργικής ανάπτυξης και, κατά συνέπεια, του «συμβατικού» ή «παραδοσιακού» ρόλου των Γ.Ε., υιοθετήθηκε εξαρχής από την Υ.Γ.Ε. η οποία γνώρισε τη χρυσή εποχή της τη δεκαετία του ΄50 έως τα μέσα του ΄60 για να γνωρίσει κάποια υποχώρηση έως την είσοδο της Ελλάδας στην τότε ΕΟΚ (1981). Στη συνέχεια, ακολούθησε μια μακρόχρονη πορεία αποδιοργάνωσης του θεσμού, στη διάρκεια της οποίας η εκπαιδευτική/συμβουλευτική προσέγγιση του θεσμού μπήκε σταδιακά στο περιθώριο. Τα τελευταία χρόνια, παγκόσμια, ο παραδοσιακός ρόλος των Γ.Ε. έχει δώσει τη θέση του σε συμμετοχικές, από «κάτω προς τα πάνω» προσεγγίσεις στο πλαίσιο της βιώσιμης αγροτικής ανάπτυξης. Είναι ευνόητο πως οι δυο διαφορετικές αυτές προσεγγίσεις απαιτούν και διαφορετικούς τύπους γεωργοεφαρμοστών (συμβούλων) ως εκπαιδευτών ενηλίκων. Η φιλοσοφία έχει ορισθεί ως ένα σύστημα αρχών το οποίο παρέχει τον προσανατολισμό όσο αφορά στα πρακτικά ζητήματα και παρέχει το πλαίσιο για την ανάληψη δράσης. Το σύνολο των ατομικών πεποιθήσεων του εκπαιδευτή ενηλίκων και, κατά συνέπεια, του γεωργοεφαρμοστή (συμβούλου) ορίζεται ως εργασιακή φιλοσοφία η κατανόηση της οποίας μπορεί να ενθαρρύνει την ενεργότερη εμπλοκή των γεωργοεφαρμοστών και του αγροτικού πληθυσμού στην αναπτυξιακή διαδικασία, φωτίζοντας επιλογές και πρακτικές, τροποποιώντας εδραιωμένες αντιλήψεις, προσαρμόζοντας το παρεχόμενο εκπαιδευτικό /συμβουλευτικό έργο στις σύγχρονες απαιτήσεις. Μελέτες τα τελευταία χρόνια δείχνουν τον καθοριστικό ρόλο των πεποιθήσεων και της εργασιακής φιλοσοφίας στην εκπαίδευση ενηλίκων και το πώς αυτές επηρεάζουν και σχηματοποιούν την πρακτική. Αποκτά έτσι ιδιαίτερο ενδιαφέρον η διερεύνηση της εργασιακής φιλοσοφίας των Ελλήνων γεωργοεφαρμοστών, ως εκπαιδευτών ενηλίκων, τα τελευταία 40 χρόνια και των μεταβολών που τυχόν επήλθαν αυτό το χρονικό διάστημα, ώστε να εξαχθούν συμπεράσματα αφενός για την προσαρμοστικότητα και αφετέρου για καταλληλότητα των υφιστάμενων φιλοσοφικών πλαισίων να ανταποκριθούν στις σύγχρονες εξελίξεις και ανάγκες εκπαιδευτικής παρέμβασης στον αγροτικό χώρο. Τα αποτελέσματα μπορούν να αποτελέσουν ένα ερμηνευτικό αλλά και οργανωτικό εργαλείο για την κατανόηση του τρόπου υλοποίησης της συμβουλευτικής /εκπαιδευτικής παρέμβασης στο πεδίο, τη συμβατότητα των επικρατουσών αντιλήψεων για την εκπαίδευση ενήλικων στον Ελληνικό αγροτικό χώρο με τις σύγχρονες απαιτήσεις για συμμετοχικές πρακτικές, καθώς επίσης και την αποτελεσματικότητας της στοχοθεσίας και λειτουργίας των δομών υποστήριξης στον αγροτικό χώρο αλλά και της ανώτατης γεωπονικής εκπαίδευσης. Στη παρούσα έρευνα επιχειρείται μια ώσμωση μεταξύ του συσσωρευμένου ερευνητικού έργου του επιστημονικού πεδίου των γεωργικών εφαρμογών με τις θεωρητικές προσεγγίσεις και τα ερευνητικά δεδομένα του επιστημονικού πεδίου της εκπαίδευσης ενηλίκων. Η διερεύνηση των φιλοσοφιών των γεωπόνων-γεωργοεφαρμοστών, και μάλιστα στο πλαίσιο των σχετικών με τις Γεωργικές Εφαρμογές εκπαιδευτικών και θεσμικών πολιτικών στην Ελλάδα, αποτελεί βασικό στόχο της διατριβής συμβάλλοντας έτσι στην ανάλυση ενός σύνθετου φαινομένου που επηρεάζει καθοριστικά τη γεωργική και, γενικότερα, την αγροτική ανάπτυξη στη χώρα μας. Στο πλαίσιο αυτό επιλέχθηκε το -προερχόμενο από το πεδίο της εκπαίδευσης ενηλίκων- ερευνητικό εργαλείο Philosophy of Adult Education Inventory (PAEI, Zinn 1994, 2004, 2006), προσαρμοσμένο στην πραγματικότητα των Γεωργικών Εφαρμογών. Για την εξαγωγή συμπερασμάτων διερευνήθηκαν με διαφορετικές προσεγγίσεις όχι μόνο οι απόψεις (espoused theory) όπως συναντάται σε αντίστοιχες, ελάχιστες προσεγγίσεις της διεθνούς βιβλιογραφίας αλλά και η πρακτική θεωρία (theory in use) των γεωργοεφαρμοστών προκειμένου να διαπιστωθούν τυχόν ασυνέχειες και χάσματα.Από τη φιλελεύθερη και συμπεριφοριστική φιλοσοφία που εκφράζουν το «γραμμικό μοντέλο διάδοσης της καινοτομίας» του παρελθόντος έως την ανθρωπιστική και ριζοσπαστική φιλοσοφία που εκφράζουν το συμμετοχικό μοντέλο του παρόντος μεσολαβεί σημαντική απόσταση. Τα αποτελέσματα της παρούσας έρευνας δείχνουν ότι μετά από ένα μακρό χρονικό διάστημα αποδυνάμωσης του θεσμού των Γεωργικών Εφαρμογών, οι Έλληνες γεωργοεφαρμοστές/γεωπόνοι, αν και φαίνεται να κάνουν κάποια βήματα υιοθετώντας, σε κάποιο βαθμό συμμετοχικές πρακτικές, παραμένουν προσκολλημένοι στο παραδοσιακό «γραμμικό μοντέλο διάδοσης της καινοτομίας» του παρελθόντος, τόσο στην ρητορική όσο και στην «πράξη» (όπως αυτή αποτυπάωνεται στην πρακτική θεωρία τους). Η απουσία ή η έλλειψη συστημικής προσέγγισης (τόσο σε θεωρητικό όσο και σε «πρακτικό» επίπεδο) από την πλευρά των νέων Ελλήνων γεωργοεφαρμοστών/γεωπόνων εγείρει ερωτήματα ως προς την επάρκεια της υφιστάμενης εκπαιδευτικής παρέμβασης στον αγροτικό χώρο.

Online Instructors

This study investigates the andragogical and pedagogical teaching philosophies of online instructors at the California State University, Long Beach in the Spring Semester of 2010. Drawing from reflective adult education theory, this article proposes a new model for this reflective adult education theory. It is either the helping relationship (andragogical philosophy) or the directing relationship (pedagogical philosophy) plus the learning environment (the Internet) that leads to adult learners’ critical reflection in Mezirow’s (1991) terms. A researcher-designed survey instrument called Online Philosophy of Adult Education Scale (OPAES) was used to measure instructional preferences of these instructors in the electronic classroom to determine their andragogical or pedagogical teaching philosophies. Data were collected from 37 online instructors regarding their instructional preferences. Nine qualitative questions were designed to parallel the Likert scale OPAES to determine why these online adult education instructors chose their pedagogical or andragogical teaching philosophies. The results of the study demonstrate that these online adult education instructors support both the teacher-centered approach and the student-centered approach to teaching online.

Online Instructors

This study investigates the andragogical and pedagogical teaching philosophies of online instructors at the California State University, Long Beach in the Spring Semester of 2010. Drawing from reflective adult education theory, this article proposes a new model for this reflective adult education theory. It is either the helping relationship (andragogical philosophy) or the directing relationship (pedagogical philosophy) plus the learning environment (the Internet) that leads to adult learners’ critical reflection in Mezirow’s (1991) terms. A researcher-designed survey instrument called Online Philosophy of Adult Education Scale (OPAES) was used to measure instructional preferences of these instructors in the electronic classroom to determine their andragogical or pedagogical teaching philosophies. Data were collected from 37 online instructors regarding their instructional preferences. Nine qualitative questions were designed to parallel the Likert scale OPAES to determine why these online adult education instructors chose their pedagogical or andragogical teaching philosophies. The results of the study demonstrate that these online adult education instructors support both the teacher-centered approach and the student-centered approach to teaching online.

Framing a Philosophy for 21st Century Global Recurrent Education

This chapter delineates the origins of Western values that underlie prevailing adult education practices, calling for a critical analysis of assumptions that undergird our philosophy of adult education. It moves to provide an overview of an alternative, emerging blended shore theory/philosophy of adult education, which guides practitioners in exploring their praxis and creating a credo for it.