Piotra Choynowskiego „Rzeczy drobne i zabawne”

Rec.: P. Choynowski, Rzeczy drobne i zabawne, oprac. A. Stańczak, red. M. Gabryś-Sławińska i A. Wójtowicz, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2019.

Polemika z artykułem Elżbiety Zarych

Polemika z artykułem Elżbiety Zarych Leśmianowski Orient w typografii i ilustracji „Ali Baby i czterdziestu zbójców” wydrukowanym w pierwszym numerze „Sztuki Edycji” za 2020 rok (s. 53–74).

Książka religijna w czasach doktrynalnego materializmu. Przypadek „Pamiętnika wiejskiego proboszcza” Georges’a Bernanosa

Artykuł jest wstępem do większej całości, w której ukazuje się ideologiczne uwikłanie edycji książek i wydawnictw w powojennej Polsce lat pięćdziesiątych. W zamieszczonym materiale przedstawiono przykładową obcość, nieprzystawalność (obrazoburczość) edycji Pamiętnika wiejskiego proboszcza Georges’a Bernanosa na tle machiny ideologicznej, której starano się podporządkować wszystko, cokolwiek wydawano i co miało docierać do odbiorcy. Odbiorcy – w założeniu – formowanemu przez jedynie słuszne i jednoznaczne dyrektywy właściwego życia i chronionego przed edycjami niszczącymi ten przejrzysty obraz.

„Myśli o państwie” i „Kilka myśli, co nienowe”. Zagadki okupacyjnej publicystyki Marii Dąbrowskiej

Publikacji pozostającego dotąd w maszynopisie referatu Marii Dąbrowskiej z 1942 roku pt. "Kilka myśli, co nienowe" towarzyszy próba odtworzenia treści jej zaginionej wypowiedzi politycznej poświęconej totalitaryzmowi pt. Myśli o państwie. Przywołano też niejasne okoliczności publikacji w londyńskiej „Nowej Polsce” napisanej jesienią 1942 roku Rozmowy oniemiałych, obszernego zapisu dyskusji nad Myślami o państwie. W artykule prześledzono mało znane okoliczności konspiracyjnej działalności publicystycznej pisarki, związanej z wieloma środowiskami tego okresu: literackim, spółdzielczym i z prasą podziemną.

Ucieczka Słonimskich w 1939 roku: nieznany diariusz Janiny Konarskiej

Omawiany diariusz zawiera zapiski żony Antoniego Słonimskiego – Janiny Konarskiej, która na stu kilkudziesięciu stronach zdała relację losów pary, rozpoczętą 20 sierpnia 1939 roku i kontynuowaną aż do 9 września 1945 roku. Autorka na kartach niewielkiego poszytu notowała dramatyczne losy na bieżąco – co stanowi szczególną wartość dokumentu. Janina Konarska nie była postacią anonimową w przedwojennych kręgach artystycznych i z pewnością krzywdzące byłoby określenie jej jedynie jako żony Słonimskiego. Jako malarka i graficzka zdobyła własną, niekwestionowaną pozycję wśród twórców kultury dwudziestolecia międzywojennego. Jej prace wystawiano zarówno na świecie (m.in. w Amsterdamie, Buenos Aires, Filadelfii, Londynie, Lyonie, Madrycie, Mediolanie, Montevideo, Nowym Jorku, Orleanie, Padwie, Paryżu, Raperswilu, Rzymie, Sztokholmie, Wenecji, Wilnie, Zagrzebiu), jak i w kraju (m.in. w Bydgoszczy, Krakowie, Warszawie, Zakopanem, Zamościu). W opracowaniu przedstawiono wybrany fragment diariusza. Traktuje on o początkach wojennych losów Słonimskich, którzy 5 września 1939 roku wyruszyli z Warszawy na zachód Europy. Przyjrzano się zatem pierwszemu etapowi ich wędrówki, prowadzącej z Polski do Francji, gdzie przebywali od 21 września 1939 do 18 czerwca 1940 roku. Po upadku Francji przedostali się do Londynu. Tam z kolei spędzili ponad dekadę, by w końcu, jesienią 1951 roku, powrócić na stałe do kraju.

Jerzego Ficowskiego problemy z cenzurą na przykładzie edycji i recepcji cyklu poetyckiego „Odczytanie popiołów”

Artykuł jest poświęcony historii edycji i recepcji cyklu Odczytanie popiołów Jerzego Ficowskiego w PRL. Poeta tworzył go przez trzydzieści jeden lat. Stanowi on, w ocenie poety, najważniejszą część jego poetyckiego dorobku. Treść wierszy przynależnych do cyklu, dotycząca problematyki żydowskiej i Zagłady, stanowiła istotną przeszkodę na drodze do ich publikacji. W ich pełnym wydaniu nie pomogło także polityczne zaangażowanie Ficowskiego w latach siedemdziesiątych, skutkujące sporządzeniem na jego osobę i twórczość „zapisu”. W całości, w oficjalnym obiegu, cykl ukazał się dopiero w 1983 roku. Problemy z cenzurą zaważyły także na recepcji cyklu, szczególnie w Polsce, gdzie miał on bardzo elitarny i – ze względu na zapis oraz emigracyjny druk – niepubliczny odbiór.

O korespondencji Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów z Jerzym Lisowskim

Rec.: A. i J. Iwaszkiewiczowie, J. Lisowski, Listy 1947–1979, t. 1–2, oprac. i przypisy A. i R. Papiescy, wstępem opatrzył R. Papieski, Wydawnictwo Akademickie Sedno, Warszawa 2021.

Z niedrukowanych materiałów rękopiśmiennych Bolesława Prusa – trzy fragmenty opowiadania o Antosiu i Józi

Tematem artykułu jest niepublikowany dotąd, nieomówiony w literaturze przedmiotu autograf trzech fragmentów opowiadania o Antosiu i Józi Bolesława Prusa. Materiał, przechowywany w Bibliotece m.st. Warszawy, Bibliotece Głównej Województwa Mazowieckiego, składa się z 34 kart, trzech fragmentów paginowanych ręką autora. W artykule podjęto próbę usytuowania fragmentów na tle innych tekstów pisarza, w tym tych niepublikowanych, a także określenia ram czasowych powstania autografu. Postarano się również odpowiedzieć na pytanie, czy pomysł fabularny opowiadania o Antosiu i Józi jest odkrywczy na tle twórczości pisarza, czy nawiązuje do innych utworów Prusa, czy może jest powieleniem znanych schematów fabularno-kompozycyjnych.

Archiwalia „pionierskiego” okresu powojennej cenzury. Literatura w poufnych biuletynach urzędu cenzury (1945–1951)

W artykule omówiono zagadnienia literackie i kulturalne zamieszczane na łamach poufnych biuletynów urzędu cenzury zdeponowanych w przechowywanej w Archiwum Państwowym w Poznaniu teczce o tytule Biuletyny Instrukcyjno-Szkoleniowe 1945–1951. Jak się wydaje, zbiór nie został dotąd opracowany. W teczce znajduje się dziewięć numerów biuletynów z „pionierskiego” okresu powojennej cenzury: zbiór otwierają dwa biuletyny z 1945 roku – z maja i czerwca, dwa z 1948 roku i dwa z 1949 roku oraz po jednym numerze z 1950 i 1951 roku, poza tym jeden biuletyn niedatowany, jednak sporządzony z pewnością po listopadzie 1946 roku, a przed 30 października 1948 roku. Redakcja periodyku zamieszczała różnego rodzaju materiały na temat działalności Urzędu Kontroli, artykuły, recenzje cenzorskie, sprawozdania oraz wskazówki i wytyczne mające przyjść z pomocą pracownikom oceniającym różne typy piśmiennictwa. Mimo że pismo szukało nadal swojej formuły, od początku realizowało szkoleniowo-instruktażowe zadania, kładąc nacisk na wykształcenie wzorowego pracownika „Mysiej” i delegatur terenowych.

„Pan Tadeusz” według ucznia Leszka Serafinowicza

Publikacja prezentuje wierszowaną parafrazę Pana Tadeusza napisaną przez 13-letniego ucznia, później wybitnego poetę Jana Lechonia – jest to pierwodruk zachowanego materiału archiwalnego sprzed przeszło stu lat. W szkicu wprowadzającym autorka opracowania edytorskiego omawia w skrócie wieloletnią fascynację Lechonia życiem i dziełami Adama Mickiewicza, wskazując na jej źródła m.in. w historii rodzinnej poety oraz przypominając różne inne jego dzieła poświęcone romantycznemu wieszczowi.