Αποτελεσματικοί αλγόριθμοι και δομές δεδομένων με εφαρμογές στην ανάκτηση πληροφορίας και στις τεχνολογίες διαδικτύου

Αντικείμενο της παρούσας διδακτορικής διατριβής είναι η μελέτη και τροποποίηση βασικών δομών δεδομένων με σκοπό τη δημιουργία νέων και την τροποποίηση υπαρχουσών λύσεων, με εφαρμογές στην Ανάκτηση Πληροφορίας, τη Βιοπληροφορική και το Διαδίκτυο. Αρχικά, δίνεται έμφαση στην ανάπτυξη και πειραματική επιβεβαίωση αλγοριθμικών τεχνικών για τη σχεδίαση αυτοοργανώμενων δομών δεδομένων (self-organizing data structures). Μέχρι σήμερα, ο μόνος πιθανός υποψήφιος αλγόριθμος αναζήτησης σε δένδρο που μπορεί να είναι Ο(1)-ανταγωνιστικός είναι το splay δένδρο (splay tree) που παρουσιάστηκε από τους Sleator και Tarjan [1]. Επιπρόσθετα, μελετώνται διάφορες εναλλακτικές τεχνικές αυτοοργάνωσης ([2],[3],[4],[5],[6]) και γίνεται επιβεβαίωση των πάνω ορίων που ισχύουν για την απόδοση των splay trees και για αυτές. Η ανάπτυξη των διάφορων αλγοριθμικών αυτών τεχνικών βρίσκει εφαρμογές πάνω στη συμπίεση δεδομένων. Οι αλγόριθμοι συμπίεσης δεδομένων μπορούν να βελτιώσουν την αποδοτικότητα με την οποία τα δεδομένα αποθηκεύονται ή μεταφέρονται, μέσω της μείωσης του ποσού της πλεονάζουσας πληροφορίας. Η χρήση αυτών των αλγορίθμων τόσο στην κρυπτογράφηση όσο και στην επεξεργασία εικόνας είναι αποδοτική και έχει μεγάλο ερευνητικό ενδιαφέρον. Γενικότερα, οι αυτοοργανώμενες δομές δεδομένων χρίζουν ιδιαίτερης προσοχής στους on-line αλγόριθμους. Αναλυτικότερα, στην παρούσα διατριβή, εφαρμόζεται συμπίεση σε βιολογικά δεδομένα αλλά και σε κείμενα τόσο με χρήση του κλασσικού splay δέντρου [10] αλλά και της log log n ανταγωνιστικής παραλλαγής του. Επιπλέον, παρουσιάζονται τυχαιοποιημένες εκδόσεις των παραπάνω δομών και εφαρμόζονται και αυτές στη συμπίεση δεδομένων. Οι log log n ανταγωνιστικές δομές έχουν καλύτερη απόδοση όσον αφορά την πολυπλοκότητά τους σε σχέση με την κλασσική splay δομή. Το γεγονός αυτό επιβεβαιώνεται πειραματικά, όπου η επιτυγχανόμενη συμπίεση είναι στις περισσότερες των περιπτώσεων καλύτερη από την αντίστοιχη της κλασικής δομής . Επιπλέον, ιδιαίτερο ερευνητικό ενδιαφέρον βρίσκει η εφαρμογή βασικών δομών δεδομένων στο διαδίκτυο. Επιδιώκουμε την ανάπτυξη και θεωρητική επιβεβαίωση αλγορίθμων για προβλήματα όπως η ανάθεση «καυτών συνδέσμων» (hot links [7]), η αναδιοργάνωση ιστοσελίδων και η ανάκτηση πληροφορίας ([8],[9]). Σε πρώτο στάδιο, προτείνονται ευριστικοί αλγόριθμοι με σκοπό την ανάθεση «καυτών συνδέσμων» (hotlinks) και τη βελτίωση της τοπολογίας ενός ιστότοπου ([12],[13],[14]). Σκοπός του αλγορίθμου είναι η προώθηση των δημοφιλών ιστοσελίδων ενός ιστότοπου, μέσω της ανάθεσης συνδέσμων προς αυτές, από ιστοσελίδες οι οποίες είναι σχετικές με αυτές ως προς το περιεχόμενο αλλά και ταυτόχρονα συντελούν στη μείωση της απόστασής τους από την αρχική σελίδα. Παρουσιάζεται το μοντέλο του αλγορίθμου, καθώς και μετρικές οι οποίες χρησιμοποιούνται για την ποσοτική αξιολόγηση της αποδοτικότητας του αλγορίθμου σε σχέση με ειδικά χαρακτηριστικά ενός ιστότοπου, όπως η εντροπία του. Σε δεύτερο στάδιο, γίνεται μελέτη τεχνικών προσωποποίησης ιστοσελίδων [11]. Συγκεκριμένα, σκοπός είναι η υλοποίηση ενός αλγορίθμου, ο οποίος θα ανακαλύπτει την αυξημένη ζήτηση μίας κατηγορίας ιστοσελίδων Α από έναν χρήστη και αξιοποιώντας την καταγεγραμμένη συμπεριφορά άλλων χρηστών, θα προτείνει κατηγορίες σελίδων οι οποίες προτιμήθηκαν από χρήστες οι οποίοι ομοίως παρουσίασαν αυξημένο ενδιαφέρον προς την κατηγορία αυτή. Αναλύεται το φαινόμενο της έξαρσης επισκεψιμότητας (burst) και η αξιοποίηση του στο πεδίο της εξατομίκευσης ιστοσελίδων. Ο αλγόριθμος υλοποιείται με τη χρήση δύο δομών δεδομένων, των Binary heaps και των Splay δέντρων, και αναλύεται η χρονική και χωρική πολυπλοκότητά του. Επιπρόσθετα, γίνεται πειραματική επιβεβαίωση της ορθής και αποδοτικής εκτέλεσης του αλγορίθμου. Αξίζει να σημειωθεί πως ο προτεινόμενος αλγόριθμος λόγω της φύσης του, χρησιμοποιεί χώρο, ο οποίος επιτρέπει τη χρησιμοποίηση του στη RAM. Τέλος, ο προτεινόμενος αλγόριθμος δύναται να βρει εφαρμογή σε εξατομίκευση σελίδων με βάση το σημασιολογικό τους περιεχόμενο σε αντιστοιχία με το διαχωρισμό τους σε κατηγορίες. Σε τρίτο στάδιο, γίνεται παρουσίαση πρωτότυπης τεχνικής σύστασης ιστοσελίδων [15] με χρήση Splay δέντρων. Σε αυτή την περίπτωση, δίνεται ιδιαίτερο βάρος στην εύρεση των σελίδων που παρουσιάζουν έξαρση επισκεψιμότητας και στη σύστασή τους στους χρήστες ενός ιστότοπου. Αρχικά, τεκμηριώνεται η αξία της εύρεσης μιας σελίδας, η οποία δέχεται ένα burst επισκέψεων. H έξαρση επισκεψιμότητας (burst) ορίζεται σε σχέση τόσο με τον αριθμό των επισκέψεων, όσο και με το χρονικό διάστημα επιτέλεσής τους. Η εύρεση των σελίδων επιτυγχάνεται με τη μοντελοποίηση ενός ιστότοπου μέσω ενός splay δέντρου. Με την τροποποίηση του δέντρου μέσω της χρήσης χρονοσφραγίδων (timestamps), ο αλγόριθμος είναι σε θέση να επιστρέφει σε κάθε χρονική στιγμή την ιστοσελίδα που έχει δεχθεί το πιο πρόσφατο burst επισκέψεων. Ο αλγόριθμος αναλύεται όσον αφορά τη χωρική και χρονική του πολυπλοκότητα και συγκρίνεται με εναλλακτικές λύσεις. Μείζονος σημασίας είναι η δυνατότητα εφαρμογής του αλγορίθμου και σε άλλα φαινόμενα της καθημερινότητας μέσω της ανάλογης μοντελοποίησης. Παραδείγματος χάρη, στην περίπτωση της απεικόνισης ενός συγκοινωνιακού δικτύου μέσω ενός γράφου, ο αλγόριθμος σύστασης δύναται να επιστρέφει σε κάθε περίπτωση τον κυκλοφοριακό κόμβο ο οποίος παρουσιάζει την πιο πρόσφατη συμφόρηση. Τέλος, όσον αφορά το πεδίο της ανάκτησης πληροφορίας, η διατριβή επικεντρώνεται σε μία πρωτότυπη και ολοκληρωμένη μεθοδολογία με σκοπό την αξιολόγηση της ποιότητας ενός συστήματος λογισμικού βάσει του Προτύπου Ποιότητας ISO/IEC-9126. Το κύριο χαρακτηριστικό της είναι ότι ολοκληρώνει την αξιολόγηση ενός συστήματος λογισμικού ενσωματώνοντας την αποτίμηση όχι μόνο των χαρακτηριστικών που είναι προσανατολισμένα στο χρήστη, αλλά και εκείνων που είναι πιο τεχνικά και αφορούν τους μηχανικούς λογισμικού ενός συστήματος. Σε αυτή τη διατριβή δίνεται βάρος στην εφαρμογή μεθόδων εξόρυξης δεδομένων πάνω στα αποτελέσματα της μέτρησης μετρικών οι οποίες συνθέτουν τα χαρακτηριστικά του πηγαίου κώδικα, όπως αυτά ορίζονται από το Προτύπο Ποιότητας ISO/IEC-9126 [16][17]. Ειδικότερα εφαρμόζονται αλγόριθμοι συσταδοποίησης με σκοπό την εύρεση τμημάτων κώδικα με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, που χρήζουν προσοχής.